.gif)
Voorbereidingen
Door het verzorgen van lessen seksuele vorming vervult u als docent een belangrijke rol in de seksuele opvoeding van uw leerlingen. De betekenissen die jongeren geven aan seksualiteit en de manier waarop ze deze begrijpen, hebben enorme invloed op hun (seksuele) leven, identiteit en ervaringen.
Inzicht in uw eigen relationele en seksuele opvattingen is nodig om lessen samen te stellen die niet alleen leuk en leerzaam zijn voor uw leerlingen, maar vooral ook prettig voor uzelf.
Eenvoudig is dat niet. Seksualiteit kent sociale, culturele, emotionele, biologische en lichamelijke facetten. De betekenis die je eraan geeft is afhankelijk van wie je bent, waar je vandaan komt en van je eigen seksuele ervaringen. Deze betekenis verschilt per situatie en verandert bovendien met de tijd. Niet alleen eigen kennis, houding en wil, maar ook belangrijke anderen hebben invloed op seksuele activiteiten en beleving. Deze website staat vol praktische tips om voor uw leerlingen én uzelf een veilige, prettige en ongedwongen sfeer te creëren tijdens lessen seksuele vorming.
Hieronder vindt u een korte opsomming met praktische toelichting van de belangrijkste tips ter voorbereiding van de lessen. Door te klikken op Aanpak in de school vindt u meer uitgebreide achtergrondinformatie over het ontwikkelen en verzorgen van lessen in schoolverband.
Citaat
Mark* (17): "De docent moet zich open en gelijkwaardig naar de leerlingen opstellen en niet doen alsof hij alles weet. En zeker niks vertellen over zijn eigen seksleven!"
* Deze naam is verzonnen
Selecteer de tips die u zoekt:
Algemene aandachtspunten
Internationale seksuele en reproductieve rechten overstijgen cultuur en religie in de landen die deze rechten erkennen. De enige landen ter wereld die deze niet hebben ondertekend zijn: Brunei, Cook Islands, Iran, Kiribati, Monaco, Nautu, Oman, Qatar, San Marino, Somalië, Sudan, Swaziland, Tonga, Verenigde Arabische Emiraten en de Verenigde Staten van Amerika (Bron: IPPF Charter Guidelines on Sexual and Reproductive Rights, 2003).
Elke (sub)cultuur heeft eigen normen en waarden ten aanzien van relaties, seksualiteit en gezinsplanning. Tenzij ze in strijd zijn met de reproductieve en seksuele rechten, is het lastig om deze als buitenstaander te beoordelen. Kritiek of afkeuring daarvan kan daarom het beste geformuleerd worden in de ik-vorm.
In de maatschappij worden jongeren geconfronteerd met tegenstrijdige boodschappen over seks. Dit kan leiden tot verwarring. Zo kan de 'vrije seksuele moraal' die wordt geuit in sommige videoclips, haaks staan op voorlichting van ouders, school, vrienden of boeken. Het is goed om dit te benadrukken; zolang niemand tot seks wordt gedwongen of er sprake is van een ongelijkwaardige relatie, is er geen eenduidige 'seksuele en relationele norm of waarheid'.
Lang niet alle leerlingen hechten evenveel belang aan seksualiteit. De leeftijd waarop jongeren interesse krijgen verschilt per persoon. Ongeïnteresseerd gedrag tijdens de lessen heeft dus niet altijd te maken met provocatie, een slecht contact met de docent of opgedane vervelende ervaringen met het thema. Leerlingen kunnen om heel veel verschillende redenen moeite hebben met voorlichting in de klas.
Leerlingen moeten de kans krijgen om verschillende informatiebronnen te raadplegen. Zo kunnen ze leren eigen keuzes te maken om hun seksualiteit op gewenste manier te kunnen uiten en beleven.
Niet iedereen gebruikt of beschikt over dezelfde informatiebronnen om kennis te vergaren over relaties en seksualiteit. Bovendien verschillen de ervaringen per jongere. Als leerlingen andere klasgenoten uitlachen omdat ze iets niet weten of hebben meegemaakt, kan het nuttig zijn dit te benadrukken.
Er bestaan veel ongeschreven regels over relaties en seks, met name over gepast gedrag voor meisjes en jongens. Bijvoorbeeld de opvatting dat jongens het initiatief moeten nemen in het contact. Door te vragen waar de 'regel' is vastgesteld, kan men leerlingen hiervan bewust maken.
Citaat
Anna* (15): "Het lijkt me cool om ook eens tijdens lessen levensbeschouwing en maatschappijleer te praten over seks en zo. Ik wil best weten wat mensen uit andere culturen hierover denken."
* Deze naam is verzonnen
Uw eigen normen en waarden
Geen voorlichtingsprogramma is waardevrij. Welke thema's u ook kiest, bedenk altijd van tevoren wat uw eigen ideeën en (voor)oordelen zijn ten aanzien van het thema en ga na waar uw grenzen liggen. Zo krijgt u zelf zicht op welke manier u de inhoud van het thema bewust of onbewust kunt beïnvloeden.
Jongeren zullen nieuwsgierig zijn naar uw normen en waarden en er mogelijk (provocerende) vragen over stellen. Natuurlijk hoeft u deze niet te beantwoorden. Het is handig om vooraf te bedenken hoe u het antwoord op dergelijke (te persoonlijke) vragen kunt ontwijken. Bijvoorbeeld door te stellen dat de les puur informatief is, niet bedoeld als discussie. Of door te zeggen dat deze vraag te persoonlijk is om voor de groep te beantwoorden. Zo stelt u meteen een voorbeeld voor de manier waarop jongeren in de groep, maar ook daarbuiten, kunnen reageren op vragen waarop ze geen antwoord willen geven.
Samenstellen van de lessen
Soms is er een directe aanleiding om met seksuele vorming te beginnen. U kunt echter ook zonder directe aanleiding het initiatief nemen om lessen over seksualiteit en relaties te gaan geven. Het beste is om aan te sluiten bij initiatieven, suggesties en ideeën van de leerlingen zelf. Om erachter te komen wat bij hen leeft, zou u bijvoorbeeld een brievenbus kunnen plaatsen waarin geïnteresseerde jongeren, anoniem, hun ideeën, suggesties en vragen kunnen deponeren. Vooral voor allochtone jongeren, die in sommige gevallen minder gemakkelijk vragen stellen, is deze manier aan te raden. Aan de hand van onderstaande lijst kunt u van tevoren bedenken welke aspecten van seksualiteit en intimiteit u aan de jongeren zou willen meegeven.
Ik vind het belangrijk dat jongeren:
- zich lekker voelen in hun lijf
- hun seksuele gevoelens leren kennen
- ontdekken hoe het lichaam van een ander werkt
- weten hoe ze veilig kunnen vrijen
- weten hoe ze ongewenste zwangerschappen kunnen voorkomen
- leren wat vriendschap en liefde is
- leren met hun seksueel gedrag geen aanstoot aan anderen te geven
- hun eigen keuzes leren bepalen in wat goed is en wat niet goed is
- oefenen in het praten over seksualiteit en gevoelens
- leren dat seksuele gevoelens bij mensen verschillend kunnen zijn
- leren 'nee-zeggen' als ze iets niet willen
- leren initiatieven te nemen als ze iets willen
- leren te experimenteren met hun grenzen wat hun seksualiteit betreft
- zich veilig voelen
- eerlijk zijn
- leren respect te hebben voor andere mensen
- ……………………………………………………..
Stel een top 3 samen van de -voor u- meest belangrijke aspecten van seksualiteit en intimiteit, grenzen en rechten.
Keuze van de onderwerpen
Hoe u uw keuze bepaalt, heeft onder andere te maken met de tijd en de middelen die u heeft en wat de interesses van de groep zijn. Een valkuil hierbij kan zijn, dat u denkt dat de groep 'er niet aan toe is', terwijl u misschien zelf veel moeite heeft met het onderwerp. Wanneer u dit onderkent, kunt u steun zoeken bij anderen en het thema alsnog brengen. Of u vraagt een collega de les over dit specifieke onderwerp over te nemen. Schaamt u zich daar niet voor, het kunnen (h)erkennen van de eigen professionele grenzen is een aspect van professionaliteit. Geef in dit geval in de groep aan dat u het programma (deels) samen met een ander verzorgt. Een reden hoeft u hen daarvoor niet te geven.
Televisieprogramma's over relaties, seksualiteit of AIDS zijn vaak een prima aanleiding om een onderwerp verder te bespreken. Ook de door de leerlingen in een brievenbus of afgesloten doos gedeponeerde vragen kunnen richting geven aan de keuze voor bepaalde onderwerpen.
Binnen een voorlichtingsprogramma van anderhalf uur is het onmogelijk om uitgebreid uitleg te geven over alle anticonceptiemiddelen of alle vragen te beantwoorden. De ervaring is dat de deelnemers zich pas aan het eind van de voorlichtingsbijeenkomst zodanig op hun gemak voelen dat ze vragen gaan stellen. Na afloop van het programma komen jongeren dikwijls naar de voorlichter toe met persoonlijke vragen. Zorg daarom voor voldoende folders (eventueel in diverse talen) of ander materiaal om na afloop te kunnen uitdelen. Weet ook naar welke huisarts, vertrouwenspersoon of andere hulpverlener u kunt doorverwijzen voor beantwoording van de meer specifieke vragen of aanschaf van anticonceptiemiddelen. Zie ook Advies en hulpverlening.
Het blijft als leerkracht echter lastig om in te schatten welke thema's en onderwerpen leerlingen interessant vinden voor de lessen seksuele vorming. Dit komt duidelijk naar voren in onderstaande lijsten met daarin de voorkeuren van respectievelijk leerlingen en docenten die zijn geïnterviewd ter voorbereiding van deze site. Naast elkaar staan -in volgorde van prioriteit- de onderwerpen die leerlingen, respectievelijk docenten voorstelden voor een serie lessen:
| Thema's leerlingen BoVo | Thema's docenten |
|
|
Bij seksuele vorming gaat het vooral om een open houding ten aanzien van seksualiteit. U hoeft geen seksuoloog te zijn. Dat betekent niet dat kennis over seksualiteit onbelangrijk is. Als het gaat over onderwerpen als lichamelijke veranderingen in de pubertijd, anticonceptie, AIDS en SOA is basiskennis noodzakelijk. Kunt u (nog) niet alle vragen direct beantwoorden, zeg dat dan eerlijk.
Om het kennis en -ontwikkelingsniveau van uw leerlingen in te kunnen schatten, kunt u de voor deze site ontwikkelde 'Seks-IQ-test' doen. Wanneer uw leerlingen deze invullen voordat u begint met het samenstellen van uw lessen seksuele vorming, kunt u aan de hand van de resultaten bepalen welke thema's en materialen voor hen geschikt zijn. De Seks-IQ-test verschijnt zo snel mogelijk op deze website.
Ondersteuning en advies
Het is belangrijk om enige ondersteuning te zoeken bij of advies te vragen aan collega's die ervaring hebben met het verzorgen van lessen seksuele vorming. Bereid de lessen samen voor als dat mogelijk is. Vraag hen om feedback op uw programma en naar hun ervaring met en oplossingen voor lastige situaties. Zie ook Advies en hulpverlening.
De ruimte
Een aangename ruimte bevordert de sfeer. U praat gemakkelijker over seksualiteit als u zich op uw gemak voelt. Soms is het aan te raden de les in een afgesloten ruimte te geven, bijvoorbeeld wanneer voorbehoedmiddelen worden gedemonstreerd. Zo voorkomt u dat langslopende leerlingen nieuwsgierig naar binnen kijken en de les verstoren. Ook de opstelling van de groep kan van belang zijn. Wanneer het niet als te bedreigend wordt ervaren, zet de groep dan in een kring. De grootte van de ruimte bepaalt welke werkvormen mogelijk zijn.
Woordgebruik
Het is aan te raden om in het begin van uw voorlichting het taalgebruik ter discussie te stellen. Het gebruik van woorden en het doen van uitspraken die als onprettig worden ervaren, kunnen een negatief effect hebben op de beleving van seksualiteit. 'Schuttingwoorden' als kut, lul en neuken kunnen bij zowel voorlichters als jongeren weerstand oproepen. Soms kiezen voorlichters ervoor deze woorden juist wél te gebruiken om duidelijk te maken waarover ze het hebben, bijvoorbeeld ter explicitering van 'onveilig vrijen'. Heeft u moeite met het gebruik van bepaalde woorden, of gebruikt u deze alleen om genoemde reden, geef dit dan aan.
Onverwachte situaties
Bereid u voor op onverwachte situaties (zoals een video die niet werkt of een gastspreker die het laat afweten) en houd alternatieven achter de hand. Ook tijdens de voorlichting zelf kunnen zich onverwachte situaties voordoen. Door hierover afspraken te maken voorafgaand aan de lessen kunt u ongewenste 'verrassingen' beperken. Spreek bijvoorbeeld af dat jongeren u best naar persoonlijke ervaringen mogen vragen maar dat u uiteindelijk zelf bepaalt of u deze beantwoordt. U zou zich daarbij kunnen beperken tot het vertellen van ervaringen uit het verleden. Geef in ieder geval uw grenzen aan en zeg (nogmaals) dat voor iedereen geldt dat je niets hoeft te vertellen, tenzij je dat graag wilt. U heeft als voorlichter ook een vertrouwensfunctie. Het kan voorkomen dat een jongere signalen uitzendt dat hij/zij met een probleem zit. Bied hem/haar de gelegenheid om nog eens apart met u te praten. Noem deze mogelijkheid ook voordat u begint met de les.
Citaat
Shirley* (16): "Wat doe je als je zwanger bent of een geslachtsziekte hebt? Je moet je schaamte overwinnen en weten waar je anoniem hulp kunt zoeken, bij welke personen (geen instanties)."
* Deze naam is verzonnen